Mazi ile ilgili hatıralar genelde silik, şimdiyle karışmış, rüya mı yaşanmış mı belli olmayacak bir şekilde üşüşür zihne (en azından benimkine). Hâl ise daha canlı algılanabildiği için fotoğrafına da biraz yan gözle bakılır genelde. Anı bizzat kendim deneyimleyecekken niye başka aracı koyayım, değil mi? Fakat mazi öyle değil, ona dair renkler karışık. Bazen çok belirgin değilse hatırda kalan kısmı da pek az oluveriyor. Fotoğraf, mazi söz konusu olduğunda daha bir anlam kazanıyor o yüzden. Öyle ki hâli fotoğrafladığımızda özel filtrelerle geçmiş gibi göstermeyi ve öyle izlemeyi seviyoruz. Şimdiyi olduğu gibi çekmek çok sıradan, çünkü hafızamızda hala çok daha taze ve kokusu, dokusu da yanıbaşımızda. Belki özel merceklerle çekilirse (gözümüzün gördüğünden daha farklı olduğu için) bir miktar daha ilgi gösterilebiliyor ama normal çekim pek rağbet görmüyor.

Sosyal ağlardaki “Cildhood friday” etiketi ile meşhurlaşmış çocukluk fotoğrafları da yukarıda bahsettiklerim yüzünden tutuluyor olmasın? (Ergenlik değil, ergenliğin bitimindeki gençlik halimiz de değil, zira onlar şu anki halimize pek benziyorlar.) Şahsen tanıdığım insanların şimdiki hallerini fotoğrafla görmektense canlı olarak, mimikleriyle, kendilerine ait havalarıyla görmeyi, hissetmeyi daha çok seviyorum. Fotoğrafları hem yanıltıcı hem soğuk geliyor. Arkadaş dediğinse soğuğun zıddı, içini ısıtan bir şey, onu soğuk fotoğraf karesine sığdırmaya çalışmak haksızlık olur haliyle. Fakat arkadaşların çocukluk fotoğraflarında ise durum farklı. Artık bakılan kişi şimdi tanınan biri değil ama ondan izler de taşıyor. İzlemesi eğlenceli, şimdiki haliyle ne tür benzerlikleri/farklılıkları var diye meraklanıp bakarken buluyorsun kendini. Kendine ait çocukluk fotoğrafları da keza öyle. Mevcut hâl fotoğraflandığında yabancılık çekilebiliyor, çünkü kendimize diğer herkesten çok daha yakınız ve tek kareye indirgenmek belki daha da tedirgin edebiliyor bu yüzden. Ama kişi zaten çocuklukla hâl arasına bir mesafe koyduğu ve ona şimdiye göre daha yabancı olduğu için kendine ait çocukluk fotoğraflarına ilgiyle bakabiliyor.

Her hâlukarda fotoğraflarla maziyi incelemek bence hâli incelemekten daha eğlenceli. Hatta sanki fotoğraf, çekilip şimdi bakmak için değil de arşiv için güzeldir, bile diyebiliriz. Çekecek, arşivleyeceksin. Oh mis. (Arşivlerken o anki hislerini yazmak ve yıllar sonra baktığında tekrardan hissettirdikleriyle karşılaştırma yapmak da faydalı olabilir beri yandan.)

“Gerçeklik” algımızı oluşturan araçlardan biri gözlerimiz diyebiliriz sanırım. Görebildiğimiz şeylere kesinlik atfeder ve var olup olmadıkları hususunda pek şüpheye düşmeyiz. Ancak görüntüye baktığımız sürece olur bu, gözlerimizi kapadığımızda o kesinlik gider ve yerini farklı şeyleri kendisine eklemlediğimiz yeni bir görüntüye/hayale bırakır. Faraza sevdiğimiz bir insanın gülüşünü çağrıştırıyor diye aslında ona uzuvları cihetinden pek benzemeyen (tabi benzememesi kendi algımıza göredir) birini, sırf gülüşünden dolayı sevdiğimiz o ilkine benzetiriz. Sonunda gözümüzü kapadığımızda artık o iki farklı kişi, sadece gülümsemeleri birbirine benziyor diye içiçe geçmiştir (birinin kaşını, öbürünün dudaklarını alıp ortya yeni bir görüntü çıkarabiliriz de zihnimizde).

Konuyu fotoğrafa işte bu “gerçeklik” algısı üzerinden bağlayacağım. Çünkü fotoğrafın iddiası gerçeği belgelemek bir bakıma. Bu iddiaya rağmen aslında fotoğraf, gözle birlikte diğer duyu organlarımızın yorumladığı şeyleri, göze benzetilerek üretilen (ama pek de aynısı olduğunu söyleyemeyeceğimiz) bir mercekle, bu sefer iki boyuta indirgeyerek yorumlar veya belgeler (“inception gibi, he?” desem fazla mı kaçar ki?). Bir sonbahar ikindisinde, grimsi ve hareketli bulutları rüzgar eşliğinde izlerken zihnimizin bunu algılamasıyla, o bulutları fotoğrafladığımızda algıladığımız pek birbirine benzemezler, hatta fotoğrafı kimi zaman yabancılarız. Belki bunun sebebi o anı yaşarken gözümüzle birlikte başka duyu organlarımız da işin içine dahilken, fotoğrafınki çok daha indirgemeci olur, basit kaçar. Peki etrafımızda olan biteni yorumlamak için beş duyu organımız değil de daha fazlası olsaydı, o zaman şimdiki araçlarla (görmekti işitmekti vs.) algıladığımız “gerçeklik” daha basit kaçmaz mıydı? Yani tıpkı fotoğrafta olduğu gibi bizim duyu organlarımız bizi kısıtlıyorsa, yapabileceğimiz ne olabilirdi? Daha duyarlı farklı organlar geliştirmek veya tasarruflu olacaksak elimizdekilerinin algısını yükseltmek belki. Sanırım budistler veya mutasavvıflar da yıllar süren perhizlerle, halvetlerle bunu yapmaya çalışıyorlar. (Schopenhauer İstenç/istem’i algılamak için kendimize dönmeliyiz derken bunu mu kastediyordu dersem çok mu kafadan sallamış olurum? Bilenler bir el atıverse pek makbule geçer :)).

***

Tina Modotti’nin hayatı, kabaca üç dönemden oluşuyor diyebiliriz; modellik ve biraz da oyunculuk, fotoğrafçılık, nihayetinde komünist parti üyeliği ve beraberinde gelen aktif eylemcilik.

İtalya’da doğan Tina, 20′li yaşlarında, babasının evvelce çalışmak için gittiği Amerika’ya gider ve bir müddet sonra modelliğe başlar. Ama babasının da fotoğrafçı olmasından mütevellit fotoğrada da meraklıdır. Ve  Edward Weston ile tanışır. Bir süre ona hem modellik yapar hem de asistanı olur.  Sonrasında da Meksika’ya giderler. Zaman ilerledikçe Tina, modelliği bırakır ve fotoğrafçılığa yönelir. Tekniğini geliştirir ve bu alanda beğenilen bir sanatçı olur.  Ancak sevgilisi de olan,  Küba Komünist Parti kurucularından Julio Antonio Mella suikaste kurban gidince Tina’nın hayatı değişmeye ve daha da zorlaşmaya başlar. Zira suikast zanlılarından biri de kendisidir (sonrasında aklanır). Gittikçe Komünist Parti’de de aktif olur ve bu yüzden Meksika’dan kovulur. Almanya’da yaşamaya karar verir ama orada da çok dayanamaz ve Meksika’daki bir komünist arkadaşı vasıtasıyla Rusya’ya gider. İşte bu dönemde fotoğrafa ara verir ve başka alanlarda çalışmaya başlar (1). Bu alanlardan biri de İspanya’ya gitmesi ve oradaki partiye bilgi götürmesidir. İspanya’da çok duramaz zira cumhuriyetçiler yenilgiye uğradıklarında bir grupla beraber başka bir kimlik altında Meksika’ya dönmek zorunda kalır.  Lakin çok da geçmeden, bir akşam üstü kalbiyle ilgili bir rahatsızlık sebebiyle ölür. Neyse ki ölmeden evvel Meksika hükümeti, gerçek kimliği altında oturma iznini çıkarmıştır.

Tina Modotti’nin hayatı kısaca böyle. Ama kitap bunu, Tina’nın tanıştığı herkesi kapsayacak denli (partide tanıştığı ve hayatında bir daha görmediği kişileri bile) ayrıntılı anlattığı için, bu detay arasında sıkılabiliyorsunuz. Mesela, Tina şu gece şu davete gitti, orada şu şu isimlerle tanıştı, şu erkek ona baktı, o erkeğin sevgilisi Tina’yı kıskandı vs. vs. Kitabın neredeyse yarısı bu şekilde anlatılıyor, hele o isimler Meksikalı’ların isimleri olunca, kim kimdi, neyin nesiydi diye hatırlamaya çalışırken yakalıyorsunuz kendinizi. Belki biyografi kitaplarının bir sorunudur bu, ama bu kadar detay yorucu ve konudan uzaklaştırıcı oluyor.

Güzelliğinin başına bela olduğu söylenen Tina, belki çok uzun değil (40 yıl) ama kesinlikle pek çok şey yaşadığı bir hayat geçirdi nihayetinde ve tarih sahnesinde 20. yüzyılın önemli kadın fotoğrafçılarından biri olarak yer aldı. İnternet üzerinden biraz daha detaylı bilgi almak isterseniz: http://www.belgeselfotograf.com/aid=304.phtml,  http://www.eksisozluk.com/show.asp?t=tina+modotti http://nadirekorkmaz.blogspot.com/2010/01/is-social-media-now-mass-media_18.html

(1) Bunun bir sebebi, fotoğrafla beraber daha aktif bir siyasi hayatı aynı anda yürütememesi, diğeri sebebi de fotoğrafının komünist partinin propaganda aracı olmasını istememesi olabilir.

(Tina’nın bir portresi. Geri kalanlar kendi fotoğraf çekimleri.)

İlk olarak bugün kapalıçarşıda çektiğim iki fotoğrafı koyacağım. Annemle gittik bugün ama pek bir izbe yerlere girdik, annem işini hallederken ben de avluda biraz çekim yaptım. Ama ancak iki tanesini biraz beğendim:

Yilbasi Ertesi 1 by ~Ayni-Marzi on deviantART

Yilbasi Ertesi 2 by ~Ayni-Marzi on deviantART

Fatih Kız Lisesi’nin duvarında pek yapmasını beceremediğim bir sticker:

Conscientious Objection 1 by ~Ayni-Marzi on deviantART
Bu seferki de Tayyip Erdoğan’ın da okumuş olduğu bir İmam Hatip Lisesinin duvarına yaptığım ve yine pek beceremediğim bir sticker. Yaşasın militarizmi reddeden güzel insanlar!

Conscientious Objection 2 by ~Ayni-Marzi on deviantART

Sonuncusu ise Çınarcık’ta sahilde çektiğim bir fotoğraf. Kardeşler hoşuma gitti o yüzden koymak istedim :)

Cinarcik by ~Ayni-Marzi on deviantART

Çok sayıda yüksek çözünürlüklü fotoğraf barındırması itibariyle pek kota dostu bir çalışma olduğunu söyleyemem.

Resimleri gerçek boyutlarıyla görüntülemek için üzerlerine tıklayınız.

BODRUM

ALTINPARK

Kuğulu Park sadece kuğulara ev sahipliği yapmıyor!

Life isn’t fair, is it? bir fan art ve fotomanipülasyon. Herhangi bir yerde yayınlanmasının copyright sorunu yaratmayacağı bir çalışmam. Kullandığım stok fotoğrafı da bu.

BtG Mart 2009:

“Merhabalar sevgili BtG okurları, bundan böyle her ay dilim el verdiğince bir Belgesel Fotoğrafçısı tanıtmayı düşünüyorum. Önemli belgeselcileri tanıdıkça neler yapabileceğimize dair bir yol da bulabiliriz böylece.”

Bu ayki konuğumuzu yazarken diğerlerine göre daha bir hevesle başladım araştırmaya. Zira bir kadın olarak meşhur Belgesel Fotoğrafçılardan olması Dorothea Lange’i daha özel kılıyordu benim için. Dilim elverdiğince tanıtayım:

1895 doğumlu olan Dorothea Lange, Photo-Secession üyelerinden Clarence White’ın yanında fotoğraf çekmeye başlamış, yirmili yaşlarında kendi stüdyosunu kurmuş, Büyük Bunalım yıllarında ise sokaktaki yaşamları fotoğraflamıştır. Bu yıllarda çekmiş olduğu fotoğraflar oldukça ilgi görmüştür. Mesela White Angel Breadline isimli fotoğrafı, fotoğrafların gerçekçi, manipülasyonsuz olması gerektiğini savunan grup f.64 tarafından ilgi görmüş, yine bu yıllarda çekmiş olduğu fotoğraflar, Çiftçi Güvenliği Örgütü (FSA) için resmi olarak çalışmasına sebep olmuştur. Meşhur Göçmen Anne fotoğrafını bu örgütte çalışırken çekmiş olduğunu da belirteyim.
Kendinden sonra gelen Belgesel Fotoğrafçılarını büyük oranda etkilemiş olan Dorothea Lange’in toplumsal sorunlara yoğunlaşmasının sebebi, ufakken geçirmiş olduğu çocuk felcinden sonra ayağının aksamasına bağlanır. Bu durum elbette zor şartlar altında yaşayan insanlara karşı kendisini sorumlu hissetmesini sağlamıştır fakat tek sebeptir diyemeyiz sanırım. Çünkü burada Dorothea Lange’dan söz ediyoruz, yani Pearl Harbor savaşı sırasında zorla yerlerinden sürülmüş Amerikan Japonlarını belgelediği çalışmalarına dikkat çekmek için, kazanmış olduğu Guggenheim bursunu geri veren bir insandan. Bu ancak kendisinde olan bir sorumluluk duygusuyla yapılabilir sanırım.

Tanıtımı bu güzel insanın sözleriyle bitireyim:

“Benim fotoğraf yaklaşımım üç düşünceye dayanır;  birincisi,  müdahaleden uzak fotoğraf anlayışıdır.  Ne çekersem çekeyim asla müdahale etmem, baskı yapmam, insanlar üzerinde baskı kurmam.  İkincisi, mekanı hissettirmektir;  neyi çekersem çekeyim mutlaka onu çevreleyen unsurları objenin yer aldığı mekanı da görüntülemeye çalışırım; köklerini bulmak gibi bir şey.  Üçüncü olarak zaman duygusunu hissettirmek gelir.  Ne çekersem çekeyim onun geçmişle ya da günümüzle kurduğu ilişkiyi göstermeye çalışırım.”

Yararlanılan kaynaklar:

http://fotografneyianlatir.blogspot.com/2009_02_01_archive.html

http://tr.wikipedia.org/wiki/Dorothea_Lange

http://www.belgeselfotograf.com/aid=47-2.phtml

http://www.life.com/image/3231462/in-gallery/23118/scenes-from-the-dust-bowl

http://www.masters-of-photography.com/L/lange/lange.html

http://sozluk.sourtimes.org/show.asp?t=dorothea+lange

Göçmen Anne fotoğrafları içerisinde en ünlü olanı:

White Angel Breadline isimli fotoğrafı:

BtG Mart 2009:

“Merhabalar sevgili BtG okurları, bundan böyle her ay dilim el verdiğince bir Belgesel Fotoğrafçısı tanıtmayı düşünüyorum. Önemli belgeselcileri tanıdıkça nasıl çekim yapacağımıza dair bir yol da bulabiliriz böylece. Yine mümkün olduğunca tarihi sıralamaya göre gideceğim bu dizide.”

Jacob Riis’ten hemen sonra pek ünlü bir isimle daha devam ediyoruz bu ay; Lewis Hine. 1874  (tabi ki yine) Amerika doğumlu Lewis Hine, öncülü Jacob Riis gibi işçi ve göçmenlerin sorunlarına odaklanır. Ancak Lewis Hine fotoğraflarında sorunları daha etkileyici gösterebilmek için yeteneğini sonuna kadar kullanır. Özellikle çocuk işçi sorununa odaklanır, 1908 yılında Çocuk İşçiler Uluslarası Komitesi Fotoğrafçısı olur ve fotoğraflarla birlikte ayrıntılı bir rapor hazırlar, kamuya çocuk işçilerinin yaşam koşulları ve yaşadıkları zorlukları gösterir.

İşçilerin, en çok çalışan olmasına rağmen en kötü koşullarda yaşamlarını idame etmeye çalışmaları hep dokunur Lewis Hine’a. Onların fotoğraflarını çekebilmek için kılıktan kılığa girer, zira işverenler çektikleri fotoğraflardan rahatsız olurlar ve Lewis Hine’i engellerler. Tabi üstad yılmaz, fabrika ya da iş yerinde başaramazsa sabah erkenden işçilerin evlerine gidip fotoğraflarını çekmeye devam eder.

Ayrıca Empire State Binası’nın yapım aşamasında, iskeleler üzerindeki işçileri fotoğraflarken tıpkı işçiler gibi o da kendisini tehlikeye atmaktan çekinmedi. Bu fotoğraflarında inşaat işçilerinin ne kadar tehlike içinde çalıştıklarını, onları acındıracak bir pozlamadan ziyada gökdelenlerden bile daha yüce olduklarını vurgulayarak göstermeye çalıştı. Bugün hala ülkemizde inşaat sektörünün ölümlerin  en fazla gerçekleştiği sektörler arasında olduğunu ve çocuk işçilerin (özellikle kız çocuklarının) sözde çok uygar olup devamlı geliştiğimizi sandığımız dünyada hala yoğun bir biçimde çalıştırılmakta olduğunu hatırlamamızda fayda var. (İlgili linklere şu ve şuradan bakabilirsiniz.) 

Empire State Binası’nın yapım aşamasındaki fotoğrafları:

BtG Mart 2009:

“Merhabalar sevgili BtG okurları, bundan böyle her ay dilim el verdiğince bir belgeselci fotoğrafçı tanıtmayı düşünüyorum. Önemli belgeselcileri tanıdıkça nasıl çekim yapacağımıza dair bir yol da bulabiliriz böylece. Yine mümkün olduğunca tarihi sıralamaya göre gideceğim bu dizide.”

Münkün olduğunca tarihi sıralamaya göre gideceğim demişim iyi ki, biliyordum bir yerde karıştıracağımı. Nitekim bu ayki Belgesel Fotoğrafçımız olan Jacob Riis, Eugéne Atget ile yaşıt; lakin nedense ilk belgeselci olarak Eugéne Atget anılmış hep. Tarihi sıralamayı karıştırabileceğimi not düşeyim de, “ne yapıyor bu zombi, aklımızı karıştırdı” demeyesiniz.

1849′da Danimarka’da doğmuş olan “kenar mahalle azizi” Jacob Riis ailesiyle birlikte 1870 yılında Amerika’ya göç eder. Uzun bir müddet işsiz kalır, sonraları da muhabir olarak bir iş bulur. Kendisi de göçmen olduğu için o günün Amerika’sındaki göçmenlerin sorunları ilgi odağı olmuştur ki başlarda yazılarını desteklemek amacıyla fotoğraf çeker. Zaten fotoğraflarında sanatsal kaygı yoktur, Jacob Riis’in amacı göçmenlerin sorunlarını karnı tok, sırtı peklerin yüzlerine vurmak, çare yolları aramaktır. Bu yüzden çektiği fotoğraflar güzel değil; gerçektir. Göçmenlerin yaşadıkları yerler de güzel değildir zaten.

Ayrıca şu ünlü cümlenin de sahibir Jacob Riis: “Çaresiz kaldığım zamanlarda gider, bir taş ustası bulur, onu seyrederim. Adam belki yüz kere vurur taşa. Ama değil kırmak, küçücük bir çatlak bile oluşturamaz. Sonra birden, yüzbirinci vuruşta taş ikiye ayriliverir. İşte o zaman anlarım ki; taşı ikiye bölen o son vuruş değil, ondan öncekilerdir.”
Göçmenler için yaptığı çalışmalar ve iyileştirmelere sebep olmasından mütevellit ‘kenar mahalle azizi’ diye anılan bu ustamızı da saygıyla anıyoruz. Daha ayrıntılı bilgi için şuraya bakabilirsiniz.

Kendisi de göçmen olduğu için o günün Amerika’sındaki göçmenlerin sorunları ilgi odağı olmuştur.

“Fotoğraf’ı (1) teknik kökeni nedeniyle bir karanlık geçit (camera obscura) kavramıyla bir tutmak yanlıştır. Aslında Fotoğraf’a camera lucida* dememiz gerekir (bu, Fotoğraf’tan önce kullanılan ve bir göz modelde, bir göz kağıtta, nesnenin resminin çizilmesine olanak sağlayan bir aygıtın adıdır); çünkü gözün bakış açısından “görüntünün özü, hiçbir içtenlik olmaksızın tümüyle dışarıda, ama yine de en içteki varlığın düşüncesinden daha ulaşılmaz ve gizemli olmaktır; göstergesiz, ama her olası anlamın derinliklerini çağırır biçimde.”

Fotoğraf üzerine yazmak, (ister fotoğraf çekimiyle uğraşsın, ister uğraşmasın) en çok eleştirmenlerin merakı sanırım. Pozitivizmle yaşıt olan fotoğrafın, kanıtlanabilir, kesin oluşu; görülmeyeni inkar eden yeni insana (günümüzde sıradanlaşsa da) mucivezi bir buluş olarak görünmüştü. Bu şaşkınlık ve hayranlığı; Roland Barthes, Napolyon fotoğrafına bakarken “Ben imparatora bakan gözlere bakıyorum” cümleleriyle açıklar.

Fotoğraftan en çok bahsedenler eleştirmenler olduğu zaman, beraberlerinde akademik bir dili getirmeleri de kaçınılmaz oluyor. Roland Barthes de bir eleştirmen, fakat Camera Lucida’da ağır bir dil kullanmamayı tercih etmiş, fotoğrafın toplumsal; bilimsel yönlerine değil, hissettirdiklerine dair bir anlatı sunmuş daha çok. Felsefi bir günlük gibi; düşünceler, sorular, cevaplar.

“Ben bir ‘Bakma Tarihi’ istiyorum. Çünkü Fotoğraf, kendimin bir başkası olarak ortaya çıkması, bilincin özdeşlikten kurnazca ayrılışıdır.”

Barthes Fotoğrafları ikiye ayırır; studium, punctum. Bu iki kavramı, birbirleriyle olan ilişkilerini bir kaç bölümde inceler:

“Studium, bir şeye uygulama, insan için bir tat, genel, hevesli, ama tabii ki özel keskinliği olmayan bir tür kendini verme anlamına gelir. Politik tanıklık olarak da alsam, nefis tarihsel sahneler olarak keyfini de çıkarsam, bu kadar çok fotoğrafla ilgilenmem ancak studium yoluyla olur; çünkü biçimlere, yüzlere, hareketlere, mekânlara ve eylemlere kültürel olarak (bu çağrışım studium‘da vardır) katılırım.”

“İkinci öğe studium‘u kırar (ya da deler). Bu öğe sahneden yükselir, bir ok gibi dışarı fırlar ve bana saplanır. Bu yarayı, bu diken batmasını, sivri uçlu bir aletle yapılan bu izi anlatan Latince bir sözcük var; bu sözcük hem delme kavramına gönderme yapıyor, hem de sözünü ettiğim fotoğraflar aslında delinmiş, hatta hassas uçlarla delik deşik olmuşlar, bu izler, bu yaralar kesinlikle bir noktadır. O halde studium’u bozacak olan bu ikinci öğeye punctum demeliyim; çünkü punctum aynı zamanda ısırık, benek, kesik, küçük deliktir ve aynı zamanda zarın her bir atışıdır. Bir fotoğrafın punctum‘u beni delen (ama aynı zamanda beni bereleyen, bana acı veren) o kazadır.”

Punctum sonradan oluşturulan bir şey olamaz; eğer fotoğrafçı oraya kendisi koymuş ve öyle fotoğraflamışsa bu punctum değildir. Punctum daha çok fotoğrafçının orada olduğunu ve nesnenin tümünü fotoğraflarken onu da fotoğraflamadan edemediğini söyler. Yine punctum‘un belirli bir gizem barındırması gerekir, isimlendirilemeyecek olanı temsil eder, bir nevi görünmezlik.

“Fotoğraf sessiz olmalıdır; bu bir ölçülülük sorunu değil, bir müzik sorunudur. Fotoğrafın beni duygulandırması için onu her zamanki zırvalarından geri çekmem gerekir; ‘teknik’, ‘gerçeklik’, ‘röportaj’, ‘sanat’ vb. Susmak, gözlerimi kapatmak, ayrıntının kendi ahengiyle etkin bilince yükselmesine izin vermek.”

Fotoğrafta üç değişik uygulama vardır, yapmak, maruz kalmak ve bakmak; yani fotoğraflayan, fotoğraflanan ve fotoğraflanana bakan. Esasında Fotoğraflanan özne durumundayken çekilme anından itibaren nesneye dönüşür, artık satılan, sergilenen bir nesnedir (Belgesel Fotoğrafçılık da özneyi nesne konumuna indirgeyen fotoğrafın bu özelliğine bir tepki olarak doğmuştur belki de). Öznenin bu değişimi ölümü simgelemektedir, bu yüzden Barthes, fotoğrafı resim sanatına değil, tiyatroya benzetir.

“Fotoğraf sanata Resim’le değil, Tiyatro’yla dokunur. Niepce ve Daguerre hep Fotoğraf’ın kökenine yerleştirilmişlerdir (ikincisi birazcık birincisinin yerine el koymuş ise de); şimdi, Daguerre, Niepce’nin buluşunu devraldığı sırada, Chateau Meydanı’nda ışık gösterileri ve hareketlerle canlandırılan bir panaroma tiyatrosu yönetiyordu. Kısaca camera obscura aynı anda, üçü de sahnenin sanatı olan perspektif resim, fotoğraf ve diyorama üretiyordu. Ama Fotoğraf bana Tiyatro’ya daha yakınmış gibi geliyorsa (ve belki de bunu tek gören benim), bunun nedeni tekil bir aracıdır:

Ölüm.

Tiyatro’yla Ölüler kültü arasındaki ilk ilişkiyi biliriz; ilk oyuncular ölü rolü oynayarak kendilerini topluluktan ayırırlardı. Kendine makyaj yapmak, kendini aynı anda hem canlı, hem de ölü olarak göstermek demekti.

…İşte Fotoğraf’ta da aynı ilişkiyi buluyorum ben; onu ne kadar ‘canlı gibi’ yapmaya çalışırsak çalışalım (ve bu canlı gibi olma çılgınlığı ancak ölümü kavramamızın mitsel bir yadsıması olabilir), Fotoğraf aslında ilkel bir tür Tiyatro, bir tür Canlı Tablo, altında ölüleri gördüğümüz hareketsiz ve boyalı yüzün temsilidir.”

Camera Lucida aynı zamanda Barthes’in son eseridir; kısa bir zaman sonra ölmüştür. Hatta ölümle ilgili kitapta yazılanları, Barthes’in kendi ölümünü hissettiğine bağlayanlar da vardır.  Ben daha çok fotoğrafı annesinin ölümüyle birleştirdiğini düşünüyorum ki, kitabın kayda değer bir bölümünde, annesinin fotoğraflarından yola çıkarak ölümle kurduğu ilişkiden bahseder. Yazının başında belirttiğim, eleştirmenlere özgü akademik dili aşındıran da Barthes’in annesinden bahsedişidir; bir günlüğe dönüşür sayfalar bu bölümlerde. Tam da bu sebeple Camera Lucida’yı sadece fotoğrafa ilgi duyanlara değil, zihin açıcı kitapları keyifle okuyan herkese tavsiye ederim.

*Latince’de Aydınlatılmış oda demek.

(1) Barthes’ten yaptığım alıntılarda fotoğraf, kimi zaman özel isim olarak kimi zaman da sadece isim olarak geçiyor, kitaptakine uygun alıntıladım ben de, imla kurallarına dikkat edenlere duyrulur :)